Mapiau a Chynlluniau

Pa gofnodion allaf ddod o hyd iddynt yn Archifau Sir Ddinbych?

Mapiau’r Degwm

Mapiau’r Degwm yw’r gyfres gynharaf o fapiau a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych.  Yr unig fapiau cynharach sydd ar gael yw ambell fap ystâd neu fap tref sydd wedi goroesi.

Roedd degymau yn daliadau a wnaed i gefnogi eglwys y plwyf a’i chlerigwyr. Yn wreiddiol byddai’r taliadau hyn yn cael eu gwneud mewn nwyddau (cnydau, gwlân, llaeth, stoc ifanc, ac ati) ac fel arfer yn cynrychioli un rhan o ddeg (degwm) o gynhyrchiad blynyddol trin y tir neu fagu stoc.  Roedd mapiau degwm yn cael eu cynhyrchu rhwng 1838 a 1850 yn dilyn Deddf Cymudo’r Degwm 1836 fel rhan o’r broses i sicrhau bod pob degwm yn cael ei dalu gydag arian yn hytrach na chynnyrch. Gallwch gael gwybod mwy am ddegymau trwy ddefnyddio canllaw ymchwil yr Archifau Cenedlaethol.

Mapiau degwm yw’r mapiau mwyaf manwl ar gyfer y cyfnod hwn. Mae dosraniad y degwm, yr atodiad ysgrifenedig i’r map, yn rhoi manylion tirfeddianwyr, tenantiaid, enwau eiddo neu gaeau, erwau o dir a defnydd tir.

Mae Archifau Sir Ddinbych yn cadw mapiau degwm a dosraniadau ar gyfer y rhan fwyaf o blwyfi. Mae’r cofnodion hyn yn rhan o gasgliadau plwyf a gafodd eu rhoi gan yr Eglwys yng Nghymru. Mae copïau o fapiau’r degwm ar gael i’w gweld yn yr ystafell chwilio ac mae dosraniadau ar gael i’w gweld ar ficroffilm. Nid yw’r rhai gwreiddiol fel arfer yn cael eu rhoi allan, ac eithrio mewn achosion eithriadol iawn.

Yn ddiweddar mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi digideiddio mapiau’r degwm a rhestrau pennu Cymru ac mae’r mapiau hyn ar gael ar-lein.

Mapiau’r Arolwg Ordnans

Er bod y map Arolwg Ordnans cyntaf wedi ei gyhoeddi ym 1801, roedd llawer o flynyddoedd cyn iddynt gynhyrchu mapiau manwl o’r wlad gyfan. Ar gyfer llawer o leoedd yn Sir Ddinbych, mae’r map Arolwg Ordnans hynaf ar raddfa fawr yn dyddio o’r 1870au neu’r 1880au. Mae llawer o wahanol argraffiadau o fapiau’r Arolwg Ordnans wedi’u cynhyrchu ers hynny.

Mae Archifau Sir Ddinbych yn cadw ychydig o fapiau’r Arolwg Ordnans a gyhoeddwyd ar gyfer yr ardal. Mae’r rhain ar gael ar gais yn yr ystafell chwilio. Fel arall, gallwch weld mapiau’r Arolwg Ordnans ar-lein ar wefan Casgliad y Werin Cymru.

Mapiau Cau Tir

Dechreuwyd cau tir mor gynnar â’r canol oesoedd, pan ddechreuodd ardaloedd mawr o dir a oedd wedi eu ffermio ar y cyd yn flaenorol (tir comin) gael eu hamgáu yn barseli llai, i gael eu ffermio gan un tirfeddiannwr yn unig.  Daeth llawer o gaeau cynnar i fodolaeth drwy gytundeb lleol neu oherwydd bod tirfeddianwyr unigol wedi’i orchymyn ac ychydig o gofnodion sy’n parhau o gaeau cynnar.

O 1801, pasiwyd Deddfau Cau Tir Cyffredinol. Gwnaeth Deddf Cau Tir Cyffredinol 1845 benodi Comisiynwyr Cau Tir parhaol i gyhoeddi Dyfarniadau Cau Tir. Mae’r rhan fwyaf o gofnodion Cau Tir sydd wedi goroesi yn dyddio o’r cyfnod hwn.

Mae dyfarniadau cau tir yn adrodd y Ddeddf Seneddol sydd wedi ei gwneud, ac yna’n rhestru enwau’r comisiynwyr; enw’r tirfeddiannwr sydd i’w gau; disgrifiad o’r tir sydd i’w gau; rhestr o’r rhandiroedd sydd i gael eu gwneud, ac i bwy y maent yn cael eu clustnodi. Fel arfer maent yn cynnwys cynllun.

Gallwch gael gwybod mwy am gau tir trwy ddefnyddio canllaw ymchwil yr Archifau Cenedlaethol.

Mae Archifau Sir Ddinbych yn cadw dyfarniadau cau tir yng nghofnodion y Llysoedd Chwarter (QSD/DE). Mae’r cofnodion hyn wedi eu sganio ac mae delweddau digidol ar gael yn rhad ac am ddim yma.

Mae copïau o ddyfarniadau cau tir weithiau wedi’u rhoi gyda chofnodion plwyf.

Ym mha iaith oedd y cofnodion yn cael eu hysgrifennu?

Roedd rhaniadau’r degwm a dyfarniadau cau tir yn Saesneg. Mae’n bolisi gennym i gatalogio cofnodion yn yr iaith y cawsant eu hysgrifennu yn wreiddiol.

Sut allaf gael gafael ar y cofnodion hyn?

Yr unig ddelweddau digidol o’r cofnodion hyn sydd ar gael ar-lein yw’r Dyfarniadau a Chynlluniau Cau Tir. Nid yw mapiau cau tir a dyfarniadau gwreiddiol ar gael i’w gweld yn yr ystafell chwilio ac eithrio mewn achosion eithriadol iawn.

Gallwch weld copïau o fapiau degwm a mapiau’r Arolwg Ordnans yn ein hystafell chwilio. Gallwch weld ail rifyn map yr OS a map y degwm ar ein gwefan yma.

Cliciwch yma i ddarganfod mwy am sut i ddefnyddio’r syllwr map ar-lein.

Os ydych am weld mapiau’r Arolwg Ordnans, archebwch le gyda bwrdd mawr yn yr ystafell chwilio.

Os ydych am weld mapiau’r degwm a dosraniadau sy’n cyd-fynd, archebwch le gyda bwrdd mawr a darllenydd microffilm yn yr ystafell chwilio.

Pa gofnodion allaf weld mewn archifau a sefydliadau eraill?

Yn gyffredinol ceir tri chopi o bob map degwm. Roedd un copi yn cael ei gadw gan yr eglwys leol ac mae bellach wedi’i drosglwyddo i Archifau Sir Ddinbych, cafodd un ei ddarparu i’r Comisiynwyr Degwm, sydd bellach yn cael eu cadw yn yr Archifau Cenedlaethol a chafodd un ei gwneud ar gyfer y gofrestrfa esgobaeth sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn y broses o sicrhau bod y mapiau a’r dosraniadau ar gael ar-lein.