Addysg

Pa gofnodion allaf ddod o hyd iddynt yn Archifau Sir Ddinbych?

Cofnodion Ysgolion Cynradd/ Ysgolion Elfennol

Cyn 1944, gelwid ysgolion cynradd yn ‘ysgolion elfennol’. Daeth y term ‘ysgol gynradd’ i gael ei ddefnyddio o ganlyniad i Ddeddf Addysg 1944.

Cyn 1833, roedd menter addysgol yn ei hanfod yn breifat ac yn aml yn grefyddol. Mewn llawer o achosion, cafodd cofnodion ysgol eu rhoi yn Archifau Sir Ddinbych gyda chofnodion plwyf. Mae gan Archifau Sir Ddinbych gofnodion dros 140 o ysgolion cynradd unigol sy’n cynnwys ysgolion mewn ardaloedd sydd bellach yn siroedd Wrecsam a Chonwy.

O 1870, golygodd deddfwriaeth fod addysg ar gyfer plant rhwng 5 a 13 oed yn orfodol, ond roedd hyn yn arbennig o anodd i’w orfodi.

Gallwch chwilio am gasgliad ysgol unigol trwy ein catalog.

Mae cofnodion ysgolion yn aml yn cynnwys y mathau canlynol o gofnodion-

  • Dyddlyfrau – Mae dyddlyfrau yn dyddio o 1862 pan wnaeth y llywodraeth wneud yn ofynnol bod ysgolion a oedd yn cael grantiau’r wladwriaeth yn cadw cofnod o weithgareddau. Maent yn cynnwys y cofnod o ddigwyddiadau o ddydd dydd, a fyddai’n cael eu hysgrifennu fel arfer gan y pennaeth. Gall hyn gynnwys arolygiadau ysgol, ymweliadau, gwibdeithiau, penodi staff, ad-drefnu dosbarthiadau a phryderon gyda phresenoldeb isel disgyblion. Weithiau mae disgyblion yn cael eu crybwyll yn ôl enw, yn enwedig os ydynt yn tynnu sylw drwy salwch, anaf, camymddwyn neu gyflawniad addysgol.
  • Cofrestrau derbyn a phresenoldeb – Maent yn cofnodi dyddiad derbyn, enw llawn y plentyn, dyddiad geni, cyfeiriad, enw rhiant neu warcheidwad, manylion trosglwyddiadau, dyddiad eu presenoldeb diwethaf a rheswm dros adael. (Wedi’u mynegeio yn aml)
  • Llyfrau cosb – Maent yn cofnodi’r dyddiad, enw’r plentyn, trosedd a’r math o gosb.
  • Ffotograffau – Mae rhai casgliadau yn cynnwys lluniau dosbarth, ond nid yw’r rhain yn aml yn adnabod disgyblion unigol.

Nid ydym yn casglu/cadw gwaith ysgol neu dystysgrifau arholiadau disgyblion unigol. Os ydych angen tystysgrif arholiad newydd dylech gysylltu â’r byrddau arholi perthnasol. Os nad ydych yn gwybod pwy yw’r bwrdd arholi, cysylltwch â’ch hen ysgol.

Roedd y gost o adeiladu ysgol newydd neu gynnal a chadw adeilad cyn ffurfio byrddau ysgol yn 1872 yn cael ei dalu yn aml gan roddion elusennol. Fodd bynnag, roedd rhai o’r costau yn cael eu talu gan y llywodraeth ar ffurf grantiau adeiladau o 1833 a grantiau cynnal a chadw o 1853. Mae Cynlluniau Grant Adeiladau Ysgolion (ED / SBD) yn cwmpasu ysgolion a adeiladwyd yn Sir Ddinbych rhwng 1844-1874. Yn anffodus, ni ellir ymgynghori â’r holl gynlluniau adeiladu ysgolion oherwydd eu cyflwr bregus.

Cofnodion Ysgolion Gramadeg/ Ysgolion Uwchradd

Gwnaeth Deddf Addysg 1944 rannu ysgolion yn ysgolion cynradd ac ysgolion uwchradd.  Cyn hyn, roedd llawer o ysgolion elfennol yn derbyn disgyblion rhwng 5 ac 14 oed. Gwnaeth y ddeddf hon greu’r system deiran o ysgolion gramadeg, ysgolion uwchradd modern ac ysgolion technegol i ddisgyblion 11 oed a hŷn. Roedd Ysgolion Sir neu Ysgolion Gramadeg oedd yn bodoli cyn 1944 yn cael eu cynnwys yn y system hon, yn aml yn dod yn ysgolion gramadeg.

Newidiodd llawer o ysgolion i ysgolion cyfun o 1965. Nid tan 1972 y cododd oedran ymadael â’r ysgol i 16.

Gallwch chwilio am gasgliad ysgol uwchradd penodol gan ddefnyddio ein catalog i chwilio am enw’r ysgol. Sylwer y gall ysgol fod wedi newid ei henw dros amser ac efallai fod ysgolion lluosog wedi cyfuno i ffurfio ysgol gyfun yn ystod y blynyddoedd mwy diweddar.

Cofnodion Ysgolion Preifat (Bonedd)

Rydym yn cadw cofnodion ar gyfer yr ysgol breifat ganlynol-

  • Ysgol Howells, Dinbych
  • Ysgol Rhuthun

Nid ydym yn cadw’r prif gasgliadau o gofnodion ar gyfer Ysgol Rhuthun, Ysgol Rydal Penrhos neu Ysgol y Santes Ffraid, Dinbych. Fodd bynnag, efallai y bydd cyfeiriad atynt mewn casgliadau eraill. Mae rhai ysgolion preifat yn parhau i gadw eu cofnodion eu hunain.

Cofnodion Colegau

Rydym yn cadw cofnodion ar gyfer y colegau canlynol-

Cofnodion Byrddau Ysgol

Ar ôl Deddf Addysg 1870, sefydlwyd Byrddau Ysgol i ddarparu addysg mewn ardaloedd lle nad oedd darpariaeth o’r fath yn bodoli. Roedd y Byrddau Ysgol yn gyrff a etholwyd a oedd â grym i godi cyfraddau ac i sefydlu a chynnal ysgolion mewn ardaloedd lle roedd darpariaeth wirfoddol yn annigonol. Ar y pryd roedd Ysgolion Eglwys neu Ysgolion Cenedlaethol yn cael dewis i aros fel ysgolion a oedd yn hunan-ariannu neu ddod yn Ysgolion Bwrdd neu Ysgolion Cyngor a oedd yn gymwys am grantiau.

Cafodd cofnodion Byrddau Ysgol eu trosglwyddo o Awdurdod Addysg Sir Ddinbych. Mae casgliadau yn aml yn cynnwys cofnodion pwyllgorau, gohebiaeth a chofnodion ariannol.  Rydym yn cadw’r cofnodion ar gyfer y byrddau ysgol canlynol –

Cofnodion yr Awdurdod Addysg

Ym 1902, di-rymwyd byrddau ysgol a chafodd gweinyddiaeth leol ysgolion ei throsglwyddo i’r Awdurdod Lleol o dan Bwyllgor Addysg Sir Ddinbych (CD/E). Roedd y Pwyllgor Addysg yn rheoli’r holl addysg gynradd ac uwchradd yn y sir ac eithrio addysg gynradd yn Wrecsam, lle’r oedd Cyngor y Fwrdeistref yn awdurdod addysg tan 1945. Mae cofnodion Pwyllgor Addysg yn cynnwys cofnodion yn unig.

Mae cofnodion yr adran Addysg yn rhan o gofnodion y Cyngor Sir (CD/ED).

Ym mha iaith oedd y cofnodion yn cael eu hysgrifennu?

Mae’r rhan fwyaf o’r cofnodion ysgol yn Saesneg.  Symudodd rhai ysgolion i system iaith Gymraeg dros amser ac mae cofnodion diweddarach yn Gymraeg. Mae’n bolisi gennym i gatalogio cofnodion yn yr iaith y cawsant eu hysgrifennu yn wreiddiol. Mewn rhai achosion, mae catalogau yn gasgliadau iaith gymysg, mae’r disgrifiad o lefel y casgliad yn ddwyieithog ac mae pob eitem yn cael ei chatalogio yn yr iaith ysgrifenedig.

Sut allaf gael gafael ar y cofnodion hyn?

Yr unig ddelweddau digidol o’r cofnodion hyn sydd ar gael ar-lein yw cofrestrau derbyn i ysgolion Sir Ddinbych (1870-1914) drwy danysgrifiad i findmypast.co.uk.  Nodwch nad yw’r un o Ddyddlyfrau Sir Ddinbych ar gael drwy findmypast.co.uk. Gallwch gael mynediad at y wefan hon am ddim yn yr ystafell chwilio drwy archebu lle ar gyfrifiadur.

Gallwch weld cofnodion ysgolion a chofnodion addysg eraill yn ein hystafell chwilio. Archebu lle yn yr ystafell chwilio heddiw.

Mae cyfyngiadau mynediad ar gofnodion ysgol oherwydd gwybodaeth bersonol a sensitif sydd ynddynt. Gweler ein tudalen mynediad am fanylion pellach. Mae hyn yn cynnwys dyddlyfrau, cofrestrau derbyn a chofnodion rheolwyr.

Pa gofnodion allaf weld mewn archifau a sefydliadau eraill?

Gwasanaeth Archifau Conwy

Bydd unrhyw gofnodion ysgolion a roddwyd ar ôl 1996 ar gyfer ardaloedd yn Sir Ddinbych sydd bellach yng Nghonwy yn cael eu cadw gan Wasanaeth Archifau Conwy.

Archifdy Sir y Fflint

Mae’r rhan fwyaf o’r cofnodion ysgol ar gyfer gogledd Sir Ddinbych a gafodd eu rhoi cyn 1996 (h.y. yr ardaloedd hynny a oedd yn Sir y Fflint cyn ad-drefnu llywodraeth leol 1974) wedi eu cadw gan Archifdy Sir y Fflint.

Yr Archifau Cenedlaethol Kew

Mae’r Archifau Cenedlaethol yn cadw cofnodion a grëwyd gan yr Adran Addysg. Mae’r rhain yn cynnwys ffeiliau ysgol ar gyfer ysgolion a oedd yn derbyn grant blynyddol a Chynlluniau Datblygu Awdurdodau Addysg Lleol. Gallwch gael gwybod mwy am yr hyn sy’n cael ei gadw yn yr Archifau Cenedlaethol trwy ddefnyddio’r canllaw ymchwil ar-lein.