Casgliadau ystadau a theulu

Mae cyfran fawr o’n cofnodion yn ymwneud ag ystadau unigol. Maent yn ymwneud â thir yn Sir Ddinbych a’r ardaloedd o gwmpas sydd dan berchnogaeth breifat.

Pa gofnodion y gallaf ddod o hyd iddynt yn Archifau Sir Ddinbych?

Mae ein casgliad ystadau mwy yn cynnwys;

Cliciwch ar y dolennau uchod i fynd â chi’n syth i’r catalog. Dewiswch ‘Edrych yn ôl Hierarchaeth’ i agor y catalog yn llawn.

Mae yna nifer o gofnodion yn ymwneud ag ystadau llai yn ein casgliadau helaeth o fân adnau (e.e. casgliadau sydd wedi eu gosod yn ôl DD/DM). Gallwch chwilio am ystâd neu eiddo unigol drwy ddefnyddio’r catalog ar-lein ar frig y dudalen hon.

Nodwch os gwelwch yn dda nad yw nifer o’n rhestrau o fân adnau wedi eu hychwanegu i’r catalog ar-lein llawn eto, ond fe allwch ganfod cyfeiriad at ystadau llai yn y mynegeion ar-lein gan gynnwys y mynegeion enw ac ewyllysiau. Rhestr fer o rai o’n casgliadau yw’r mynegeion ar-lein yn hytrach na chatalog llawn.

Nid oes unrhyw gofnodion maenoraidd yn Archifau Sir Ddinbych.

Pa fathau o gofnodion sydd wedi eu cynnwys?

Mae cofnodion ystadau’n mynd yn ôl ganrifoedd ac yn ymestyn o’r cyfnod canoloesol i’r 20fed-21ain ganrif. A gan fod tir, eiddo a theitl yn trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth mae’r cofnodion yn aml yn darparu cyfoeth o wybodaeth dros gyfnod hir o amser. Mae cofnodion ystadau a grëwyd ac a gasglwyd ynghyd gan dirfeddianwyr fel arfer yn cynnwys cofnodion sy’n ymwneud â sawl agwedd o fywyd lleol gan gynnwys;

  • rhenti, rhestrau eiddo, prydlesau, trosglwyddiadau, mapiau, cynlluniau, arolygon a phrisiadau
  • biliau, derbynebau a llyfrau cyfrifon
  • cofnodion degwm a chau tiroedd
  • cofrestrau cofnodion llinach, ewyllysiau olaf a chytundebau priodas
  • cofnodion diwydiannol, rheilffyrdd a mwynol
  • gohebiaeth, dyddlyfrau a dyddiaduron
  • dogfennau’n ymwneud â llywodraethu lleol a gwleidyddiaeth

Gweithredoedd

Dogfennau papur yn dangos y gadwyn o berchnogaeth tir ac eiddo yw gweithredoedd eiddo. Gallant gynnwys: trosglwyddiadau, cytundebau ar gyfer gwerthu, ewyllysiau, morgeisi a phrydlesau. Mae gweithredoedd eiddo i’w gweld yn helaeth mewn casgliadau ystadau ond nid ydynt bob amser yn goroesi’n gynhwysfawr ar gyfer pob eiddo. Mae gennym weithredoedd yn amrywio o ran dyddiad o’r 12fed i’r 20fed ganrif. Mae’n annhebygol y bydd gweithredoedd yn cynnwys disgrifiad manwl iawn o eiddo. Ond yn aml gwelir enwau perchnogion a deiliaid, cyn denantiaid ac enwau cynharach eiddo a hen enwau strydoedd neu gaeau. Gall gweithredoedd fod yn ddefnyddiol wrth edrych ar ffiniau eiddo ac mae’n bosibl fod cynlluniau ynghlwm â rhai gweithredoedd o’r 19eg a’r 20fed ganrif.

Bydd gweithredoedd cynnar wedi eu hysgrifennu yn y Lladin Gallwch ganfod canllaw rhagorol i weithredoedd eiddo yma.

Tirlyfrau

Cofrestr o dir yn perthyn i berchennog tir yw tirlyfr. Mae’r manylion ynddynt yn cynnwys enwau caeau, erwau a deiliaid. Gall tirlyfr gynnwys map.

Cofnodion Cartref

Mae cofnodion cartref yn ymwneud â gweinyddu prif dŷ’r ystâd a gall gynnwys pethau fel llyfrau cyflogau, cofnodion staff, cyfrifon cartrefi a rhestrau eiddo. Mae gennym ychydig o gofnodion staff ymhlith ein casgliadau ystadau mwy. Gallwch ganfod peth cofnodion staff sydd wedi goroesi yng nghasgliad Wynnstay yma.

Mapiau Ystâd

Mae yna rai mapiau ystâd gyda llawysgrifen lawn yn ein casgliadau. Gallwch ganfod mapiau a chynlluniau ymhob catalog ystâd unigol.

Papurau teulu

Gellir canfod papurau teulu neu bersonol yn ein casgliadau ystâd ac yn aml gallant ddarparu cipolwg ar fywydau personol teuluoedd tirfeddiannol drwy gofnodion fel gohebiaeth a dyddiaduron.

Ym mha iaith yr ysgrifennwyd y cofnodion?

Mae mwyafrif y cofnodion hyn yn Saesneg ond mae cofnodion cynharach yn y Lladin.

Sut alla i gael mynediad i’r cofnodion hyn?

Gallwch weld y cofnodion hyn yn ein hystafell chwilio. Nid oes dim o’n casgliadau ystâd ar gael i’w gweld ar-lein. Archebwch le yn yr ystafell chwilio heddiw.

Pa gofnodion alla i ddod o hyd iddynt mewn archifdai a sefydliadau eraill?

Archifdy Sir y Fflint

Yn Archifdy Sir y Fflint mae’r cofnodion ar gyfer Erddig a Bodryddan.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Yn y Llyfrgell Genedlaethol mae’r cofnodion ar gyfer Bodrhyddan, Castell y Waun, Wynnstay a Chofnodion Ystâd Bachymbyd.

Prifysgol Bangor

Mae yna gofnodion yn ymwneud â Bodryddan ym Mhrifysgol Bangor, Kinmel, Rhug a Wynn.

Mae Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru wedi ei leoli ym Mhrifysgol Bangor. Bwriad Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yw datblygu a hyrwyddo ymchwil arloesol sy’n canolbwyntio ar ystadau Cymru. Gellir canfod mwy o wybodaeth am y sefydliad partner hwn yma.